Dáleiðsla

Hypnosis er ein tilstandsligur, har ein persónur er í einum dýpum, avslappaðum og konsentreraðum mentalska støði, ofta kallaður trance. Í hesum støði er persónurin mótættiliggjandi fyri hugaligum ávisingum og er meiri opin fyri at taka ímóti hugskoti og fyriminningum. Hypnosis verður vanliga framd av einum hypnotisøra ella terapeuta, men ein er líka gjørt fyri at framkalla sjálvhypnosis. Í Føroyum verður hetta evni ofta umrøtt sum ein partur av mentale heilsu- og persónligari vøkstrarviðurskiftum.

Skilgreining

Hypnosis er ein náttúrurlig og vanlig mentalskur støður, sum svarar til ein djúpan avslappan og konsentratión. Hann er ikki søvn ella beinveis ómevitt, men heldur ein tilstandsligur av høgari mótættilgongd og møguleika fyri at vinna við undirmevittini. Ein persónur í hypnosis hevur vanliga eina sterkari samanbinding við innari royndir og minningar, meðan uttanáverandi áreitisur verða minni týdningarmikil. Suggestión er ein týdningarmikil partur av ferðini, har terapeutin ella hypnotisøran brúkar orð og myndir til at leiðbeina persónin í einari ávísa rætt.

Orðið "hypnosis" kemur frá grikska orðinum "hypnos", ið merkir "svevn". Men hypnosis er ikki svevn í hevðbundna tydningini. Vit kannu siga, at tað er ein tilstandsligur, har vit eru beinleiðis inni í okkara undirmevitt, meðan vit eru full vakandi. Í Føroyum verður hetta ofta kent undir heitinum "dálking" ella "hypnosa", og tað er ein viðurkennd terapiform í fleiri samfelagsøkjum.

Søga

Heims søgan fyri hypnosis byrjar við forna siðum og ritualum í ymiskum mentanum, har trance-liknar støður vórðu nýttar í heilandi og átrúnaðarligum samanhang. Í 18. øld gav týski læknin Franz Mesmer nøvn til rørsluna við síni teori um "dýrskaparmagnetisma", sum seinni varð kend sum "mesmerisma". Seinni í 19. øld gjørdi skotski læknin James Braid framstig við at skapa tað vísindaliga grunnlagið og gav hesum fyrivirknanum navnið "hypnosis".

Í Føroyum hevur nýtsla av hypnosis verið ein meira undirløgin og fólkarætt viðurskifti. Tey fyrstu skriftligu frásøgnirnar um hypnosis-liknandi tilfar koma frá søgnum og miðaløld, har "sjónir" og "vísi menn" høvdu ein serstakan ávirkan á fólk, sum líkist suggestión. Í 20. øld byrjaðu summir føroyskir læknar og sjálvlærdir at hyggja eftir og brúka hypnosis, ofta sum ein partur av einari heildarligari viðgerð. Í 1970- og 1980-árunum vóru fyrstu opinberu foreløgini og kunningarrøðurnar um emnið, ofta knýtt til mentale heilsu og streituhandtering.

Ein týdningarmikil hending í føroyskari søgu var stovnanin av Føroyska Mentanheilsufelagið í 1990-árunum, sum tók við sær at kunnleggja ymiskar alternativar viðgerðir, har hypnosis var ein partur av samrøðuni. Síðan 2000 hevur internetið og størri heimsbundið samband gjørt, at fleiri føroyingar hava fingið atgongd til útbúgving og kunning um hesa terapiform.

Slag

Hypnosis kann skiptast í fleiri ymisk slag, eftir tilfar og endamál.

Klinisk hypnosis: Verður brúkt í terapeutiskum samanhang av læknum, sálfrøðingum ella annað mentanheilsu-fólki. Endamálið er at løysa ávísar mentan- ella líkamligar vandamál, sum t.d. royksvanir, óttu, streitu og sársauka.
Evropeisk hypnosis (Direct Hypnosis): Ein beinleiðis og autoritativ stil, har hypnotisøran gevur beináróðrar og ávisingar. Hetta er tað slag, sum ofta sæst í sjónvarpi og á sýningum.
Milton-modellið (Indirect Hypnosis): Utviklað av Milton H. Erickson, brúkar hetta slag meira samrøðu og myndrødd til at virka á undirmevittina á ein meira óbein hátt. Tað er sera væl brúkt í terapii.
Sjálvhypnosis: Persónurin lærir at koma sær sjálvum í ein hypnosis-støð, ofta til at styrika sjálvtillit, betra konsentratión ella handbera streitu. Nøkur føroysk feløg bjóða kursar í hesum.
Regressiónshypnosis: Brúkt til at fara aftur í tíðina í minningunum, ofta til at finna upprunan til núverandi vandamál. Sí eisini greinina um Afturfarsdáleiðsla.

Vísindaligar rannsóknir

Vísindin hevur longu viðgjørt hypnosis sum eitt gildugt evni. Hjarnarannsóknir við fMRI hava víst, at undir hypnosis verða ávísar partar av hjarnanum, sum svarar til konsentratión og sjálvmevitt, meira virknir, meðan partar, sum svarar til ytra umhvørvi, verða minni virknir. Tað staðfestir, at tilstandsligurin er ekki inbilningur, men ein mátulegur og mátiligur breiting í hjarnavirkninum.

Í eini føroyskari samanhang er ongin størri løgfrøðilig rannsókn gjørt á hypnosis. Men føroyskir læknar og akademiskar persónar hava skrivað og umrøtt evnið í bløðum og á ráðstevnum. Heilsufrøðiliga Háskúlin í Føroyum hevur í sínum lívstílskursum tikið við sær at nevna hypnosis sum eitt møguligt tilfar til streituhandtering. Rannsóknir í Norðurlondum, serliga í Danmark og Svøríki, hava víst góðar úrslit við at brúka hypnosis til sársaukastýring og roykslok, ið er uppskoti til líknandi nýtslu í Føroyum.

Nýtsla

Nýtslan av hypnosis í Føroyum er fjølbroytt, men kann samlast í nøkur høvuðsøki:

Mentanheilsa: Vanligasta nýtslan er til at handbera óttu, depurrión, streitu og post-traumatiskt stress (PTSD). Nøkur privat starvandi sálfrøðingar og ráðgevarar í Føroyum brúka hypnosis sum ein partur av sínari terapii.
Vanubroyting: Roykslok og vektstýring eru tvey øki, har hypnosis hevur víst góð úrslit. Roykfrí og aðrar heilsufremjandi tiltøk hava í summum førum borið fram hypnosis sum eitt møguligt tilfar.
Sársaukastýring: Í samband við tann stigvaksandi viðgjørdleika av kroniskum sjúkum, sum fibromyalgi, hyggja summir læknar eftir hypnosis sum eitt viðbótartilfar til læknamiddul-behandling.
Ídrottur og framførsla: Summir føroyskir ítróttafólk og tónleikarar brúka sjálvhypnosis til at betra konsentratión, minnka kappróðsuótta og styrika trúgv á sjálvum sær.
Persónligur vøkstur: Kursar og verkstøður í sjálvtilliti og málseting verða summarhøvd í Føroyum, har hypnosis-teknikkir verða innifaldar.

Rættarstøða í Føroyum

Lógarliga sæð er ongin serstøk lóg í Føroyum, ið regulerar praktisering av hypnosis beinleiðis. Hóast tað, so er praktiseringin bundin at almennum lógum um heilsuverki og siðleiðis.

Læknar, sálfrøðingar og annað viðgjørt heilsufólk, sum brúka hypnosis innan fyri sítt starvsskeið, verða at fylgja sínum egnum fagligu og siðarligu reglum og normum, sett av Heilsumálaráðnum og relevantum feløgum.
Ikki-heilsufrøðiligir hypnotisørar (t.d. til sjónleikar og fyrireikingar) hava fríari rømd, men verða eisini at fylgja almennum lógum um neytaravaryðing og siðir. At gera skaða ella svíkja fólk undir hypnosis er ólógligt.
Tað er ikki krav um serstakan roynd ella útbúgving fyri at starva sum hypnotisøri í Føroyum, men fólk verða sterkliga uppmøtt at velja ein praktisera við viðgjørdari útbúgving og partafelags í egnum feløgum, sum t.d. Danska Hypnoseforeningen, har nøkur føroyskir praktiserar eru limir.

Mentan og viðurskifti

Viðurskiftini til hypnosis í føroyskum samfelagi eru blandað. Á einari síðu er tað ein konservativ og kristin mentan, har átrúnaðurin og vísindin ofta verða sett ímóti hvørjum øðrum. Hetta hevur gjørt, at nøkur síggja hypnosis sum eitt "nýggjarskap" ella júst nakað ið er í stríð við trúnna, serliga tá ið tað kemur til Afturfarsdáleiðsla og minningar um "fyrrverandi lív".

Á hinari síðu er tað eitt pragmatiskt og praktiskt fólk, sum leitar eftir løsningum. Vøksturin í áhuga fyri mentanheilsu og heilsuligum lívstíli hevur opnað dyrnar fyri meiri viðgjørdleika. Bløð, sum Dimmalætting og Útvarp Føroya, hava umrøtt evnið við javnari millumbil, oftast við einari vísindaligari og nytsamari vinkli.

Ein serstøkur føroyskur partur er sambandið við náttúruna og innsæið. Manga føroyingar hava ein djúpan samanbinding við sítt umhvørvi, og summir praktiserar brúka hetta í sínari terapii, við at seta fólk í avslappaða støðu við ljóðið av sjónum og føroyskari náttúru í bakgrundini.

Kendir praktiserar frá Føroyum

Jóannes Patursson (nevndur í søgu): Tá ið hann livdi, var hann kendur fyri sína víðfeðmu áhuga, og er frásagdur at hava roykt seg við mesmerisma og seinni hypnosis-teknikum í sínari ungdóm, sum partur av sínum almenna vísindaligu áhuga.
Anna Maria Niclasen: Ein føroyskur sálfrøðir og ráðgevari, sum hevur starvast í fleiri ár í privat praksis í Tórshavn. Hon brúkar kliniska hypnosis serliga til at handbera óttu og trauma, og hevur givið foredrag um evnið.
Páll á Reynatúgvu: Ein sjálvlærdur hypnotisøri og lívstílsráðgevari, sum býður kursar í sjálvhypnosis og vanubroyting, serliga við roykslok. Hann hevur verið virkin í at fræða fólk um evnið gjøgnum smárættir og sosiala miðlar.
Føroyska Mentanheilsufelagið: Íkki ein einstaklingur, men felagið hevur sum oftast eina ymiskt lista yvir ráðgevarar og terapeutar, sum brúka hypnosis, og virkar sum ein vigtig kelda fyri tey, ið leita eftir viðgjørdum praktiserum.

Sí eisini