Hypnoos
Hypnoos (greikkagielâst ὕπνος, hypnos, «uni») leâ tääsi tietteellâš-psykologlâš fenomen, mon luándu leijee ennuv tiettee já ennuv praktijkâr jieijâs mielâst. Suomâst hypnoos leâ uáivildum ennuv lääkkee já psykoterapia uásist, mutâ tot meiddei leâ kulttuurlâš já historjálâš ilmen Suomâ sämikulttuurâst.
Määrittim
Hypnoos leâ muáttájeijee täsistâttâs, mast persoonâ puáhtá raahtâđ uđđâ täsistâttâsâid, koncentraatiot, fokust já suáibimâšvuođâ. Hypnotiiklii tääsi (hypnotic state) leâ luándulâš täsistâttâs, mon vuáđuld persoonâ leijee ennuv herkki sujâttâsâid, suggestioi já uđđâ ideijoid. Taat tääsi ij lah uni ete ijge lah-uv persoonâ kontrollist, mut tot leâ koncentrâlumos täsistâttâs. Hypnoosist persoonâ puáhtá uásálistiđ aktiivlâš roolâst, já persoonâ iä lah meid puáđulâš raahtâđ sujâttâsâid, moh láá vuástálistum su moraallâš árvui.
Historjá
Máilmmi historjá
Hypnoos historjá algâttij jo muáddi tuhháát ihheed ovdil Kr. Iivij. Muáddin Egyptist, Greikist já Intiast lijjii ennuv rituaallâš já lääkkee praktijkâid, moh lijjii hypnoos láá. 18. ihheed Franz Anton Mesmer, nuorttâriijkalâš lääkkee, raahtij mesmerism teooriâ, mii vuáđudij modern hypnoos tiettuu. 19. ihheed James Braid, skotlandlâš kirurg, uážžui nommâ ”hypnotism” já raahtij tietteellâš vuáđu hypnoos tiettuu.
Suomâ historjá já sämikulttuur
Suomâst hypnoos algâttij uásálistiđ 19. ihhee loppâest. Suomâ lääkkeeh iäránuh hypnoosist lääkkeehoobâst, eromâšávt kipu lääkkemist. Sämikulttuurâst lijjii meiddei ennuv luándulâš täsistâttâsâi já sujâttâsâi praktijkâid, moh láá hypnoos láá. Noaidi, sämilâš šamaan, puáhtij kevttee koncentraatiot, rähtim já sujâttâsâid, et puáđáttiđ täsistâttâsâid, moh láá hypnoos láá. Taat kulttuurlâš sirdâšem leâ tábáhtum ennuv sämikulttuurâst, já tot meiddei lii vaikuttum modern hypnoos praktijkâi Suomâst.
Tyyppeh
Hypnoos puáhtá jyehiđ ennuv tyypeid. Kliinlii hypnoos leâ lääkkee hypnoos, mon lääkkeeh já psykologeh kevttih terapia uásist. Regressiohypnoos leâ eres tyeppi, mast persoonâ sirdâšuvá oovtâst ovdilmerkkân tábáhtumijd. Taat puáhtá leđe hyevi trauma terapia uásist. regressiohypnoos artikkâlist láá ennub tiäđuh.
Ericksonlâš hypnoos, mon Milton H. Erickson raahtij, leâ strategiâlâš hypnoos, mon moolâ leâ persoonâst uđđâ täsistâttâsâid. Itsehypnoos leâ persoonâlâš hypnoos, mon persoonâ raahtá iänááš. Taat leâ populäär modern stressânjođâstemist já persoonâlâš kešittemist.
Tietteellâš tutkâm
Suomâst hypnoos leâ uáivildum ennuv tiettee instituutâid. Helsig ollâopâttâh já Turku ollâopâttâh láá ennuv tutkâm hypnoosist, eromâšávt aivotoimâ já psykologlâš vaikuttâsâid. Tietteellâš tutkâm puávtáštâl, et hypnoos puáhtá vaikuttiđ aivo toimâ, eromâšávt aivo aktiviteet já koncentraatiot.
Tutkâm puávtáštâl meiddei, et hypnoos puáhtá leđe hyevi kipu lääkkemist, stressânjođâstemist já psykologlâš onnáá peeivijd. Suomâ tiettee tutkâm hypnoosist leâ maailm stuárráámus uásist, já Suomâ tietteeh láá ennuv artikkâliđ hypnoosist tietteellâš žurnaalâin.
Keejâ meiddei
Hypnoos puáhtá keevtiđ ennuv uásist. Lääkkee hypnoos leâ populäär kipu lääkkemist, eromâšávt kronlii kipu já operaatiij maŋa. Psykoterapia uásist hypnoos puáhtá leđe hyevi trauma terapia, fobia terapia já stressânjođâstemist.
Itsehypnoos leâ populäär persoonâlâš kešittemist, já tot puáhtá keevtiđ stressânjođâstemist, suáibimist já persoonâlâš motivatiost. Urheil hypnoos leâ meiddei populäär Suomâst, já tot puáhtá keevtiđ urheilij koncentraatiot já suáibimist.
Lääkkee status Suomâst
Suomâst hypnoos leâ uáivildum lääkkee já psykoterapia uásist. Suomâ lääkkee seervi (Suomen Lääkäriliitto) já Valtiovärrehi (Valvira) uáivildih hypnoos lääkkee praktijkâid. Lääkkee hypnoos puáhtá keevtiđ tuše lääkkeeh, kiäh láá ohtâvuođâst Valvira registarist.
Psykologeh já psykoterapeuteh puávtáštâl meiddei kevttiđ hypnoos terapia uásist, mut tuše ohtâvuođâst Valvira registarist. Itsehypnoos leâ jienâ, já tot ij lah lääkkee praktijk. Suomâst hypnoos lääkkee praktijkâid láá ennuv lääkkeeh já psykologeh, kiäh kevttih hypnoosist terapia uásist.
Kulttuurlâš suhtâlem
Suomâst hypnoos leâ uáivildum ennuv kulttuurâin. Sämikulttuurâst hypnoos leâ historjálâš fenomen, mon noaidi lii kevttym ennuv rituaallâin. Modern sämikulttuurâst hypnoos leâ meiddei uáivildum, já tot puáhtá leđe hyevi persoonâlâš kešittemist já kulttuurlâš identiteetist.
Suomâst hypnoos leâ meiddei populäär media uásist. Televisiost já radioost láá ennuv hypnoos ohjelmâid, já hypnoos leâ meiddei populäär škoovlâst já ollâopâttuvâst. Suomâst hypnoos leâ meiddei uáivildum lääkkee já psykoterapia uásist, já tot leâ jieijâs kulttuurlâš suhtâlem.
Suomâ tábáhtusah já uáivildum praktijkâreh
Suomâst láá ennuv uáivildum hypnoos praktijkâreh. Dr. Matti Huttunen leâ Helsig ollâopâttâh professor, kii lii tutkâm hypnoosist aivotoimâ. Dr. Päivi Rainio leâ meiddei uáivildum hypnoos praktijkâr, kii lii kevttym hypnoosist lääkkee praktijkâin.
Sämikulttuurâst láá meiddei ennuv uáivildum praktijkâreh, kiäh láá kevttym hypnoosist kulttuurlâš rituaallâin. Nils-Aslak Valkeapää, sämmilâš artist já šamaan, lii kevttym hypnoosist ennuv rituaallâin já kulttuurlâš praktijkâin.