စိတ်ညွှန်
ဟစ်ပနိုးဆစ် (Hypnosis) သည် အာရုံစူးစိုက်မှု အထူးတိုးမြှင့်ထားသော အခြေအနေတစ်ခုဖြစ်ပြီး စိတ်ကူးယဉ်မှု၊ အာရုံခံစားမှုနှင့် မှတ်ဉာဏ်တို့ကို ယာယီပြောင်းလဲစေနိုင်သည့် နည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ဤအခြေအနေတွင် လူတစ်ဦးသည် သင့်လျော်သော တိုက်တွန်းမှုများကို လက်ခံရန် အထူးပြင်ဆင်ထားသည့် စိတ်အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ ဟစ်ပနိုးဆစ်ကို ကုထုံးတစ်ခုအဖြစ်သာမက သုတေသနနယ်ပယ်တစ်ခုအနေဖြင့်လည်း လေ့လာကြသည်။
အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်
ဟစ်ပနိုးဆစ်ဆိုသည်မှာ ဟစ်ပနိုးသမား (Hypnotist) နှင့် ဟစ်ပနိုးခံယူသူ (Subject) တို့အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် ဟစ်ပနိုးသမားသည် ဟစ်ပနိုးခံယူသူအား စိတ်ကို ငြိမ်သက်အောင် ပြုလုပ်ပေးခြင်း၊ အာရုံစူးစိုက်မှုကို တစ်နေရာတည်းသို့ ရောက်အောင်ဆွဲခေါ်ခြင်းများ ပြုလုပ်ပြီး သင့်တော်သော တိုက်တွန်းစကား (Suggestion) များကို ပေးအပ်သည်။ ဤအခြေအနေကို ဟစ်ပနိုးတစ်စ် (Hypnotic Trance) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး သာမန်နိုးကြားနေချိန်ထက် စိတ်ကို ပိုမိုပြီးတက်ကြွစွာ လက်ခံနိုင်စွမ်းရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဟစ်ပနိုးဆစ်သည် အိပ်စက်ခြင်းနှင့် မတူညီဘဲ သိမြင်နေသော်လည်း အာရုံစူးစိုက်မှု အလွန်အမင်းတိုးပွားနေသော အခြေအနေတစ်ခုဖြစ်သည်။
သမိုင်းကြောင်း
ကမ္ဘာ့သမိုင်းကြောင်း
ဟစ်ပနိုးဆစ်၏ မူလအစကို ရှေးခေတ် အီဂျစ်၊ ဂရိနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများတွင် တွေ့ရှိရသည်။ ထိုခေတ်က ဘာသာရေး အတွေ့အကြုံများ၊ အိပ်မွေ့ချခြင်းနည်းများတွင် ဤအခြေအနေနှင့် ဆင်တူသော လက္ခဏာများကို ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ခေတ်သစ်ဟစ်ပနိုးဆစ်၏ ဖခင်ကြီးအဖြစ် ဖရန့်ဇ် အန်တွန် မက်စ်မာ (Franz Anton Mesmer) ကို အသိအမှတ်ပြုကြပြီး ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် "သံလိုက်ဓာတ်ကုထုံး" (Animal Magnetism) ဟူသော အယူအဆဖြင့် လူသိများခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုတွင် ဆရာဝန် ဂျိမ်းစ် ဘရိတ် (James Braid) က ဤဖြစ်စဉ်အား "ဟစ်ပနိုးဆစ်" ဟု ပထမဆုံး အမည်ပေးခဲ့ပြီး သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာမှုများ စတင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုနှင့် ၂၁ ရာစုတွင် စိတ်ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော မီလ်တန် အရစ်ခ်ဆန် (Milton H. Erickson) နှင့် အခြားသုတေသီများက ကုထုံးဆိုင်ရာ ဟစ်ပနိုးဆစ်ကို ခေတ်မီအောင် တိုးတက်ပြုစုခဲ့ကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင်း သမိုင်းကြောင်း
မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းတွင် ဟစ်ပနိုးဆစ်နှင့် ဆင်တူသော အတွေ့အကြုံများကို ရှေးအခါကတည်းက တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမထ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်များတွင် အာရုံစူးစိုက်မှုကို အထူးတိုးမြှင့်ခြင်း၊ စိတ်ကို တစ်နေရာတည်းရောက်အောင် ထိန်းချုပ်ခြင်းစသည့် လုပ်ငန်းစဉ်များသည် ဟစ်ပနိုးဆစ်၏ အခြေခံမူများနှင့် နှိုင်းယှဉ်စဉ်းစားနိုင်သည်။ ထို့အပြင် ရှေးရိုးရာ ဆေးပညာနှင့် အတွင်းစိတ်အားထက်မြက်မှုဆိုင်ရာ ကျင့်စဉ်များတွင်လည်း ဤအခြေအနေမျိုးကို အသုံးချခဲ့ဟန်ရှိသည်။ ခေတ်သစ်ဟစ်ပနိုးဆစ်သည် ကိုလိုနီခေတ်နောက်ပိုင်းနှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးခေတ်တွင် အနောက်တိုင်းဆေးပညာနှင့် စိတ်ပညာ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်လာချိန်မှစ၍ တဖြည်းဖြည်း မိတ်ဆက်ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်များမှစတင်၍ အင်တာနက်နှင့် သတင်းမီဒီယာများ ပြန့်ပွားလာခြင်းကြောင့် ဟစ်ပနိုးဆစ်အကြောင်း အသိပညာ ပိုမိုတိုးပွားလာခဲ့သည်။
အမျိုးအစားများ
ဟစ်ပနိုးဆစ်ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစားနှစ်မျိုး ခွဲခြားနိုင်သည်။
- သမားရိုးကျ ဟစ်ပနိုးဆစ် (Traditional/Authoritarian Hypnosis): ဤနည်းတွင် ဟစ်ပနိုးသမားသည် ဩဇာကြီးမားသော ပုံစံဖြင့် တိုက်ရိုက်ညွှန်ကြားချက်များ ပေးအပ်သည်။ ဥပမာ - "ယခုပင် သင့်မျက်ခုံးများ လေးလံလာပြီ" စသည်ဖြင့် ဖြစ်သည်။
- အရစ်ခ်ဆန်းနည်းစဉ် (Ericksonian Hypnosis): ဤနည်းစဉ်ကို ဒေါက်တာ မီလ်တန် အရစ်ခ်ဆန် က တီထွင်ခဲ့ပြီး ပိုမိုပျော့ပျောင်းသော၊ သွယ်ဝိုက်သော တိုက်တွန်းမှုများကို အသုံးပြုကာ ဟစ်ပနိုးခံယူသူ၏ မသိစိတ်နှင့် ဆက်သွယ်သည်။ ပုံပြင်များ၊ ဥပမာများ၊ ဥပစာစကားများကို အသုံးပြုတတ်သည်။
ထို့အပြင် အသုံးချပုံအရလည်း ခွဲခြားနိုင်သည်။
- ကုထုံးဆိုင်ရာ ဟစ်ပနိုးဆစ် (Clinical Hypnotherapy): စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာများ (စိုးရိမ်ပူပန်မှု၊ စိတ်ကျရောဂါ၊ စွဲလမ်းမှုများ) နှင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာများ (နာကျင်ကိုက်ခဲမှု ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ အလေ့အကျင့်ဆိုးများ ဖျောက်ဖျက်ခြင်း) အတွက် အသုံးပြုသည်။
- ဖျော်ဖြေရေး ဟစ်ပနိုးဆစ် (Stage Hypnosis): ပရိသတ်ရှေ့တွင် ပြသသည့် ဟစ်ပနိုးဆစ်ဖြစ်ပြီး ဖျော်ဖြေမှုအတွက် အဓိကရည်ရွယ်သည်။ ဤနည်းသည် လူအများ၏ စိတ်ဝင်စားမှုကို ရရှိသော်လည်း ဟစ်ပနိုးဆစ်၏ သိပ္ပံနှင့် ကုထုံးဆိုင်ရာ ရှုထောင့်ကို အပြည့်အဝကိုယ်စားပြုခြင်း မရှိဟု ဝေဖန်ခံရသည်။
- ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်နိုင်သော ဟစ်ပနိုးဆစ် (Self-Hypnosis): မိမိကိုယ်တိုင် တိုက်တွန်းစကားများ ပေးခြင်းဖြင့် စိတ်ဖိစီးမှု လျှော့ချခြင်း၊ အာရုံစူးစိုက်မှု တိုးတက်စေခြင်း စသည်တို့အတွက် အသုံးပြုသည်။
သိပ္ပံနည်းကျ သုတေသန
ဟစ်ပနိုးဆစ်သည် သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာမှုများ၏ အဓိက အကြောင်းအရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဦးနှောက်ပုံရိပ်ဖော်ခြင်း (Neuroimaging) လေ့လာမှုများအရ ဟစ်ပနိုးတစ်စ်အခြေအနေတွင် ဦးနှောက်၏ လှုပ်ရှားမှုများ ပြောင်းလဲမှုရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ အထူးသဖြင့် အာရုံခံစားမှုနှင့် သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ဦးနှောက်အစိတ်အပိုင်းများတွင် ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်သည်။ ဟစ်ပနိုးဆစ်သည် ပါဆီဗိုနျူရိုပလတ်စတစ် (Placebo Effect) ထက် ပိုမိုသောအကျိုးသက်ရောက်မှုရှိကြောင်း၊ နာကျင်မှုကို ထိရောက်စွာ လျှော့ချနိုင်ကြောင်း လေ့လာချက်များစွာ ရှိသည်။ သို့သော် လူတိုင်းသည် ဟစ်ပနိုးဆစ်ကို တူညီစွာ တုံ့ပြန်ခြင်းမရှိဘဲ ဟစ်ပနိုးဆစ်ခံယူနိုင်စွမ်း (Hypnotizability) ကွာခြားမှုရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဤနယ်ပယ်နှင့် ပတ်သက်သော သိပ္ပံသုတေသနများမှာ ကနဦးအဆင့်သာ ရှိသေးပြီး ဆေးတက္ကသိုလ်များနှင့် စိတ်ပညာအဖွဲ့အစည်းများတွင် ပိုမိုလေ့လာမှုများ လိုအပ်နေသေးသည်။