Гипноз

Гипноз (байыркы грек тилинен ὑπνος — «уктоо») — адамдын акыл-эсинин өзгөчө абалы, анда сырткы дүйнөдөн көз карандысыздык жана ички түшүнүктөргө, сунуштарга жогорку жөндөмдүүлүк мүнөздүү. Бул абал табигый жол менен пайда болушу мүмкүн же гипнотизердин жардамы менен жандыктандырылышы ыктымал. Гипноз медицинада, психотерапияда, ошондой эле илимий изилдөөлөрдө колдонулат.

Аныктама

Гипноз — бул транс абалынын бир түрү, мында адамдын диккаты чоңураак концентрияланат жана сунушка жөндөмдүүлүгү күчөйт. Гипноз учурунда субъекттин сын көз карашы төмөндөп, гипнотизердин сөздөрүнө, сунуштарына ачык болот. Бул уйкуга окшош эмес, тескерисинче, гипноздо адам көбүнчө сергек болот жана гипноз аяктагандан кийин болгон окуяларды эстей алат. Гипноздун негизги үч баскычы бар: индукция (транска киргизүү), гипнотикалык тереңдик (транстын өзү) жана чыгаруу (кадимки абалга кайтуу).

Тарыхы

Дүйнөлүк тарыхта гипнозго окшош практикалар байыркы замандан бери белгилүү. Мисир, Греция, Индия жана башка цивилизацияларда уктоо сыяктуу абалдарды дарылоо үчүн колдонушкан. Гипноздун заманбап тарыхы 18-кылымда Франц Месмердин «животный магнетизм» теориясы менен башталган. Кийинчерээк, 19-кылымда Жеймс Брейд аталгыны «гипноз» деп атап, аны илимий изилдөөнүн предмети кылган. Зигмунд Фрейд да баштапкы жылдары гипнозду психоанализде колдонуп, кийинчерээк аны таштап койгон.

Кыргызстандагы тарыхы жагынан, гипноз жана транс сыяктуу абалдар салттуу эмчилик (табыпчылык), баатырдык жомоктордогу эпизоддор жана байкедештердин ырчылык өнөрү менен байланыштуу болгон. Элдик дарылоочулар (бакшы, табып) ырдоо, добуш чыгаруу, ритуалдык аракеттер аркылуу пациентти өзгөчө психологиялык абалга жеткирип, анын ден соолугуна таасир этүүгө аракет кылышкан. Кеңеш доорунда гипноз СССРде расмий түрдө медицинанын бир тармагы катары таанылып, клиникалык жана илимий изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Кыргыз ССРинин медициналык мекемелеринде да гипноздун элементи катары гипнотерапия колдонулган.

Түрлөрү

Гипнозду бир нече негизги түрлөргө бөлүүгө болот:

Классикалык (директивдүү) гипноз: Гипнотизер түздөн-түз, буйрук берүүчү сунуштарды берет. Медицинада кеңири колдонулат.
Эриксондук гипноз: Амеркалык психиатр Милтон Эриксон тарабынан иштелип чыккан. Бул жумшак, ишеним түзүүчү, аңгемелөөчү стильге негизделген. Гипнотизер долбоорду жана метафораларды кеңири колдонот.
Регрессиялык гипноз: Бул ыкма менен адам өткөн окуяларга, балким, балалык чагына же өмүрдөн мурунку абалга кайтарылышы мүмкүн. Көбүнчө травмаларды чечүү үчүн колдонулат.
Өзүн-өзү гипноз (аутогендик тренинг): Адам өз алдынча гипноздук абалга кирет. Стрести басаңдатуу, өзүн-өзү башкаруу үчүн пайдалуу.
Эл аралык гипноз: Көпчүлүк адамдарды бир эле учурда гипнозго жаткыруу. Массалык сеанстарда колдонулат.

Илимий изилдөөлөр

Илимий дүйнөдө гипноздун натыйжалуулугу жана механизмдери жөнүндө талаштар аягына чыккан эмес. Бирок, нейроилим изилдөөлөрү гипноз учурунда мээнин иштөөсүндө өзгөрүүлөр болорун көрсөттү. Айрыкча, алдыңкы цингулят корасы (anterior cingulate cortex) жана префронтал кора сыяктуу аймактардын активдүүлүгү өзгөрөт. Гипноз көптөгөн изилдөөлөрдө ооруну басаңдатууда (аналгезия), тревожностьты азайтууда, психосоматикалык ооруларды дарылоодо натыйжалуу экендиги далилденген. Кыргызстанда гипноз боюнча ири илимий мекемелер жок, бирок Кыргыз Мамлекеттик Медицина Академиясынын (КММА) психиатрия жана наркология кафедраларында, ошондой эле Кыргыз Улуттук Университетинин (КУУ) психология бөлүмүндө гипноз жана транс абалдары психологиялык кубулуштар катары талкууланат.

Колдонмолору

Гипноз Кыргызстанда жана дүйнө жүзү боюнча төмөнкү тармактарда колдонулат:

Медицина жана психотерапия: Оору сезүүнү басаңдатуу (өзгөчө өнөкөт ооруларда), тревожность жана фобияларды дарылоо, уйку бузулуулары, стресс менен күрөшүү, тамеки тартуу, ашыкча тамактануу сыяктуу көндүмдөрдү жоготуу.
Спорт психологиясы: Спортчулардын психологиялык даярдыгын жогорулатуу, машыгуулардын натыйжалуулугун арттыруу, мелдешке чыдамкайлыкты күчөтүү.
Педагогика: Окутуу процессинде диккатты жана эс тутумду жакшыртуу.
Кылмыш иштерин тергөө: Кээде тергөө иштеринде күбөлөрдүн эсин жандыруу үчүн «гипноз менен суроо-талон жүргүзүү» колдонулат, бирок бул ыкма талаштуу жана көп өлкөлөрдө чектөөлөргө ээ.
Көркөм өнөр: Сахналык гипноз көрүүчүлөрдү кызыктыруу үчүн эстрадалык шоуларда кеңири колдонулат.

Кыргызстандагы укуктук статусу

Кыргызстандын мыйзамдары гипнозду атайын бөлүп көрсөтпөйт. Бирок, анын колдонулушу медициналык, психологиялык же көркөм максаттарга жараша ар кандай ченемдерге баш ийет.

Медициналык практика катары гипнозду колдонуу үчүн адис медициналык билимге ээ болушу зарыл. Дарылоо иш-аракеттери «Ден-соолукту сактоо жөнүндө» мыйзам менен жөнгө салынат. Гипнотерапия менен алектенүүчү дарыгер же психотерапевт Кыргызстандын саламаттык сактоо органдарынан берилген лицензияга ээ болушу керек.
Психологиялык консультация берүүчү психологдордун иши да регламенттелет. Гипнозду психологиялык ыкма катары колдонуу адистик этиканын ченемдерине ылайык болушу зарыл.
Сахналык гипноз көбүнчө көркөм кызмат көрсөтүү катары каралат. Бирок, бул жерде катышуучулардын ден-соолугуна зыян келтирбөө, алардын эркин макулдугун алуу маанилүү. Кээ бир учурларда, эгерде сахналык гипноз адамдарга психологиялык зыян келтирсе, кылмыш-жаза жоопкерчилиги келип чыгуусу мүмкүн.

Жалпысынан, Кыргызстанда гипнозду дарылоо максатында колдонуу медициналык билим талап кылынат жана лицензиялоого жатат. Расмий эмес практикалар көз карандысыздыкка ээ, бирок алардын иши мыйзамдын жалпы ченемдери менен (м.: адам укуктарын бузуудан) текшерилет.

Маданий көз караштар

Кыргыз коомунда гипнозго карата мамиле ар түрдүү. Кадыресе мурунтан келе жаткан элдик дарылоо ыкмаларына (бакшылык) болгон ишеним гипнозго окшош кубулуштарды кабыл алууну жеңилдетет. Көптөгөн адамдар гипнозду медицинанын бир тармагы катары кабыл алышат, айрыкча ишенимдүү дарыгерлер колдонгондо. Бирок, ошол эле учурда, гипнозго болгон ишенимсиздик, аны «сезим таштоо», «жөөлөтүү» деп эсептегендер да бар. Диний көз караштар, айрыкча консервативдүү позициялар, гипнозду адам эркиндигине кийлигишүү же «сезимсиз абалга» түшүрүү катары сындашат. Сахналык гипноз көбүнчө көңүл ачуу катары каралып, бирок ага катышуунун коркунучтары жөнүндө коомчулук аз билет. Массалык маалымат каражаттарында гипноз жөнүндөгү маалыматтар сейрек, көбүнчө чет өлкөлүк тажрыйбалар же кинодогу стереотиптер аркылуу берилет.

Кыргызстандагы белгилүү практиктер

Кыргызстанда гипноз аймагында иштеген кесипкөйлөрдүн саны аз, бирок алар бар.

Доктор Арстанбек Алымкулов — психиатр-нарколог, гипнотерапияны алкоголизмди жана наркоманияны дарылоодо кеңири колдонгон. Ал Кыргызстанда гипнозду клиникалык практикага киргизүүгө чоң салым кошкон.
Психотерапевт Гүлнара Исаева — клиникалык психолог, Эриксондук гипноз боюнча адис. Бишкектеги психологиялык борборлордун биринде иштейт, тревожность жана травмалар менен иштейт.
Нурлан Ташмамбетов — медициналык психолог, өзүн-өзү гипноз (аутогендик тренинг) боюнча семинарларды өткөрөт. Стресс менен күрөшүү ыкмаларын үйрөтөт.
Сахналык гипнотизер Эркин Жолдошев — Кыргызстанда сахналык гипноз шоу-программаларын алгачкылардан болуп өткөргөн. Анын иш-чаралары эл аралык стандарттарга ылайык өткөрүлөт.

Ошондой эле, Кыргызстандын ар кайсы жерлеринде элдик дарылоочулар (табыптар) өздөрүнүн ыкмаларында гипноз элементтерин колдонушат, бирок алар расмий түрдө гипнотизерлер катары таанылбайт.

Ошондой эле караңыз