सम्मोहन

सम्मोहन (Hypnosis) एक मानसिक अवस्था हो जिसमा व्यक्तिको ध्यान केन्द्रित, सुझावशीलता बढी र कल्पनाशीलता सक्रिय हुन्छ। यो एक प्रकारको चिकित्सीय उपकरणको रूपमा प्रयोग गरिन्छ जहाँ सम्मोहनकर्ताले (हिप्नोटिस्ट) विशेष सुझावहरू दिएर व्यक्तिको सोचाई, भावना, संवेदना वा व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन सक्छन। यसलाई नेपाली भाषामा सम्मोहन वा मनोनिग्रह भनिन्छ।

परिभाषा

सम्मोहन एक प्राकृतिक र सामान्य मानसिक प्रक्रिया हो जसमा व्यक्ति आफैंले वा अर्काको मार्गदर्शनमा गहिरो ध्यानको अवस्थामा प्रवेश गर्छ। यो अवस्था निद्रा होइन, बरु एक तरल चेतनाको अवस्था हो जहाँ व्यक्तिको चेतन मन शान्त र आलोचनात्मक सोच कम हुन्छ र अवचेतन मनसँग सिधै काम गर्न सकिन्छ। यस अवस्थामा दिइएका सकारात्मक सुझावहरू व्यक्तिको मनमा गहिरो प्रभाव पार्छन् र दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउन सक्छन्। नेपाली सन्दर्भमा, यसलाई प्रायः आध्यात्मिक अभ्याससँग जोडेर हेरिन्छ तर आधुनिक चिकित्सामा यसको वैज्ञानिक प्रयोग बढ्दो छ।

इतिहास

विश्व सन्दर्भ

सम्मोहनको इतिहास प्राचीन छ। प्राचीन मिस्र, ग्रीस र भारतमा पनि 'निद्रा मन्दिर' जस्ता स्थानहरूमा सम्मोहनजस्तै प्रक्रियाद्वारा चिकित्सा गरिन्थ्यो। आधुनिक सम्मोहनको जनक जर्मन चिकित्सक फ्रान्ज एन्टन मेस्मर (१७३४-१८१५) लाई मानिन्छ, जसले 'पशु चुम्बकत्व' (एनिमल म्याग्नेटिजम) को सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। पछि, स्कटिश चिकित्सक जेम्स ब्रेड (१७९५-१८६०) ले यसलाई वैज्ञानिक आधार दिए र 'हिप्नोसिस' शब्दको प्रयोग गरे, जुन ग्रीक शब्द 'हिप्नोस' (निद्रा) बाट आएको हो। २०औं शताब्दीमा, मिल्टन एच. एरिक्सन लगायत विद्वानहरूले चिकित्सीय सम्मोहनलाई परिष्कृत र लोकप्रिय बनाए।

नेपाली सन्दर्भ

नेपालमा सम्मोहनको अवधारणा नयाँ होइन। सदियौंदेखि यहाँका घुमन्ते साधु, ज्ञानी-मानीहरू र तान्त्रिकहरूले विभिन्न मन्त्र, जाप र ध्यानको माध्यमबाट मानिसको चित्तलाई केन्द्रित र नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्दै आएका छन्, जसलाई सम्मोहनको एक रूप मान्न सकिन्छ। ध्यान र समाधिको सनातन परम्परा यससँग नजिकको सम्बन्ध राख्छ। आधुनिक रूपमा, नेपालमा सम्मोहनको अभ्यास २०औं शताब्दीको उत्तरार्धदेखि, विशेष गरी विदेशबाट शिक्षा प्राप्त केही चिकित्सक र मनोवैज्ञानिकहरूद्वारा सुरु भएको हो। २०४० सालपछि काठमाडौंमा यससम्बन्धी कार्यशाला र प्रशिक्षणहरू सुरु भए।

प्रकारहरू

सम्मोहनलाई प्रयोगको आधारमा विभिन्न प्रकारमा बाँड्न सकिन्छ:

• चिकित्सीय सम्मोहन (थेरेप्युटिक हिप्नोसिस): यो मनोचिकित्सा र परामर्शको एक भागको रूपमा प्रयोग हुन्छ। यसद्वारा तनाव, चिन्ता, भी, धूम्रपान छोड्ने, मोटोपन नियन्त्रण, दर्द प्रबन्धन लगायत समस्याहरूको उपचार गरिन्छ।
• मनोरञ्जनात्मक सम्मोहन (स्टेज हिप्नोसिस): यसलाई सार्वजनिक मनोरञ्जनको लागि प्रदर्शन गरिन्छ। नेपालमा पनि विदेशी र स्थानीय कलाकारहरूद्वारा यस्ता कार्यक्रम हुने गरेका छन्।
• स्व-सम्मोहन (सेल्फ-हिप्नोसिस): व्यक्तिले आफैंलाई सम्मोहनमा राखेर सकारात्मक सुझाव दिने प्रक्रिया। यसको लागि प्रशिक्षण आवश्यक हुन्छ।
• एरिक्सनियन सम्मोहन: मिल्टन एरिक्सनद्वारा विकसित यो विधिमा अनौपचारिक र कथाको माध्यमबाट सुझाव दिइन्छ।
• प्रतिगमन सम्मोहन (रिग्रेसन हिप्नोसिस): यसद्वारा व्यक्तिलाई अवचेतन मनमा गएर बितेका समयका घटनाहरू, सम्भवतः बाल्यकाल वा पूर्वजन्मका अनुभूतिहरू सम्झन मद्दत गरिन्छ। यसबारे थप जानकारी प्रतिगमन सम्मोहन लेखमा पाउन सकिन्छ।

वैज्ञानिक अनुसन्धान

विश्वभरि सम्मोहनको प्रभावकारिता र न्युरोबायोलोजीमा धेरै अनुसन्धान भएका छन्। एफएमआरआई जस्ता न्युरोइमेजिंग प्रविधिले देखाएको छ कि सम्मोहनको अवस्थामा मस्तिष्कको केही भागहरूको सक्रियता परिवर्तन हुन्छ, विशेष गरी ध्यान र नियन्त्रणसँग सम्बन्धित भागहरूमा। यसले दर्द, चिन्ता र आदतनिर्माण जस्ता प्रक्रियाहरूमा सीधा असर गर्न सक्ने देखिन्छ। अमेरिकन साइकोलोजिकल एसोसिएशन (एपीए) ले १९५० मा सम्मोहनलाई चिकित्सीय उपकरणको रूपमा मान्यता दिएको हो। नेपालमा यस क्षेत्रमा व्यवस्थित अनुसन्धान अत्यन्त न्यून छ, तर त्रिभुवन विश्वविद्यालय र काठमाडौं विश्वविद्यालयको मनोविज्ञान विभागहरूमा यसलाई एक विषयको रूपमा पढाइन्छ र केही छात्र अनुसन्धान गर्छन्।

प्रयोगहरू

नेपाल र विश्वमा सम्मोहनको प्रयोग निम्न क्षेत्रहरूमा हुन्छ:

• मानसिक स्वास्थ्य: अवसाद, पोस्ट-ट्राउमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (पीटीएसडी), फोबिया, तनाव प्रबन्धनमा।
• चिकित्सा: क्यान्सर र अन्य दीर्घरोगका रोगीहरूको दर्द र चिन्ता कम गर्न, शल्यक्रिया पश्चात् निको हुन सहयोग गर्न।
• व्यसन मुक्ति: धूम्रपान, मद्यपान, अन्य नशा छुटाउनमा।
• शैक्षिक उन्नति: एकाग्रता बढाउन, परीक्षाको तनाव कम गर्न, सिक्ने क्षमता विकास गर्न।
• खेलकुद: खेलाडीहरूको प्रदर्शन, आत्मविश्वास र मानसिक तयारी बढाउन।
• व्यक्तिगत विकास: आत्म-सम्मान बढाउन, नकारात्मक सोच परिवर्तन गर्न, लक्ष्य निर्धारणमा।

नेपालमा कानूनी स्थिति

नेपालमा सम्मोहनको कानूनी स्थिति स्पष्ट रूपमा परिभाषित छैन। नेपाल मेडिकल काउन्सिल ले सम्मोहनलाई चिकित्सा पेशा भएका (एमबीबीएस, मनोचिकित्सक, मनोवैज्ञानिक) लाई मात्र प्रयोग गर्न अनुमति दिन्छ। बिना चिकित्सकीय योग्यताको सम्मोहन अभ्यास गर्नु कानूनी रूपमा जोखिमपूर्ण हुन सक्छ र यसलाई छली वा अनैतिक व्यवसायको रूपमा हेरिन सक्छ। नेपाल सरकारको स्वास्थ्य मन्त्रालयले यस सम्बन्धमा विशेष नीति बनाएको छैन। तसर्थ, सम्मोहन चिकित्सा गर्ने व्यक्तिको योग्यता र प्रमाणीकरणको प्रश्न महत्त्वपूर्ण रहन्छ। केही संस्थाहरूले प्रमाणपत्र पाठ्यक्रम चलाउँदा पनि ती सबै सरकारी मान्यता प्राप्त छैनन्।

सांस्कृतिक दृष्टिकोण

नेपाली समाजमा सम्मोहनप्रति दुईवटा प्रमुख दृष्टिकोण छन्। एकतर्फ, यसलाई अध्यात्म, योग र तन्त्रसँग जोडेर हेरिन्छ र यसको प्राचीन इतिहासमा विश्वास गरिन्छ। अर्कोतर्फ, आधुनिक नेपाली समाजमा, विशेष गरी शहरी क्षेत्रमा, यसलाई एक वैज्ञानिक चिकित्सा विधिको रूपमा स्वीकार्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। तरै पनि, ग्रामीण क्षेत्रहरूमा यसलाई जादु-टोना वा अलौकिक शक्तिसँग गलत ढंगले जोडेर हेर्ने र भ्रम फैलाउने चलन छ। धेरै मानिसहरूले सम्मोहनलाई मानसिक नियन्त्रण गर्ने खतरनाक हतियारको रूपमा पनि हेर्छन्, जसकारण सावधानी र जागरूकताको आवश्यकता रहन्छ। मिडिया (टिभी, रेडियो) मा प्रसारित केही कार्यक्रमहरूले यसप्रति जिज्ञासा बढाएका छन्।

नेपालका उल्लेखनीय व्यवसायीहरू

नेपालमा सम्मोहनको क्षेत्रमा अग्रणी रहेका केही व्यक्तिहरू यसप्रकार छन्:

• डा. सुरेन्द्र कार्की: नेपाली मनोचिकित्सक हुन् जसले देशमा चिकित्सीय सम्मोहनलाई लोकप्रिय बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। उनले धेरै कार्यशाला आयोजना गरेका छन्।
• डा. चेतन प्रधान: एक मनोवैज्ञानिक र हिप्नोथेरेपिस्ट हुन् जसले काठमाडौंमा माइन्ड केयर नेपाल जस्ता संस्थामार्फत सम्मोहन चिकित्सा सेवा प्रदान गर्छन्।
• हिप्नोटिस्ट राजन श्रेष्ठ: मनोरञ्जनात्मक सम्मोहनका लागि परिचित, उनले टेलिभिजन कार्यक्रमहरूमा प्रदर्शन गरेका छन्।
• योग गुरु स्वामी विशुद्धानन्द जस्ता आध्यात्मिक गुरुहरूले पनि ध्यान र सम्मोहनजस्तै तरिकाहरू प्रशिक्षणमा समावेश गर्छन्।

यसबाहेक, नेपालमा नेपाल हिप्नोसिस सोसाइटी जस्ता संस्थाहरूले यस क्षेत्रलाई संगठित गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

यो पनि हेर्नुहोस्

• मनोविज्ञान
• मनोचिकित्सा
• ध्यान
• योग
• अवचेतन मन
• प्रतिगमन सम्मोहन
• मनोरोग चिकित्सा